ძიების შედეგები

შესავალი ბუნებრივი რესურსების ამოწურვასა და „მწვანე ტრანსფორმაციაზე“ მსჯელობა უკვე მრავალი წელია მიმდინარეობს. მიუხედავად ათწლეულების წინ დაწყებული ფუსფუსისა, საგულისხმოა, რომ დაბალემისიანი განვითარების თავდაპირველ მცდელობას არ მოჰყოლია მძლავრი საერთაშორისო თუ რეგიონული გამოხმაურება. ამ მხრივ, პირველი ხელშესახები ნაბიჯი „მდგარდი განვითარების“ პრინციპის გლობალურ დონეზე აღმოცენებას უკავშირდება, რომელიც 1987 წლის „ჩვენი საერთო მომავლის“ მოხსენებიდან (ე.წ. „ბრუნტლენის ანგარიში“) გამომდინარეობს. რამდენად პასუხობდა იგი მის ძირითად „მანტრას“ და აყალიბებდა თუ არა ის ადეკვატურად „თაობებს შორის თანასწორობის პრინციპს“ (intra-generational equity), დღემდე საკამათოა. ფაქტი ერთია, რომ სწორედ ამ პროცესებს მოჰყვა ე.წ. რიოს ცნობილი კონვენციების მიღება,* მათ შორის გაეროს ჩარჩო-კონვენციაზე შეთანხმება (თავისი მარცხითა და გამარჯვებით 1992 წლიდან დღემდე), რომელიც მდგრადი განვითარების 2030 დღის წესრიგზე მსოფლიო შეთანხმებამ კიდევ უფრო თვალსაჩინო გახადა. აღნიშნული პროცესების კვალდაკვალ მსოფლიო საზოგადოებამ შეიძინა მძლავრი აქტორი ევროკავშირის სახით, რომელმაც კლიმატ-ენერგეტიკული დიპლომატიის და სათანადო რბილი ძალის გამოყენებით სფეროში გლობალური ლიდერის ფუნქცია იკისრა. აშკარაა, რომ ევროინტეგრაციის „საშინაო დავალებასთან“ ერთად აქტიურად ვითარდებოდა ენერგეტიკისა და კლიმატის პან-ევროპული პორტფელიც. იგი უკანასკნელ წლებში ენერგოსექტორზე სახელმწიფო სუვერენიტეტისა და აქტიური კონტროლიდან თავისუფალი ბაზრის პრინციპების სწრაფ ევოლუციას დაექვემდებარა და დეკარბონიზაციაც ამ პოლიტიკის ცენტრალური კომპონენტი გახდა. შესაბამისად, ევროპის კლიმატ-ენერგეტიკულიწესებისა დაპრინციპების „ექსპორტი,” რასაც დღეს „ევროპეიზაციად“ მოვიხსენიებთ,მალევე იქცა მიმზიდველ მიმართულებად და ევროკავშირისსაგარეო ენერგეტიკულიმმართველობის ერთ-ერთ ძირითად ინსტრუმენტად. ამის გათვალისწინებით, საინტერესოა, კლიმატის და ენერგეტიკის სექტორის ევოლუციის რა ეტაპზე იმყოფება ამჟამად ევროკავშირი და რა პოტენციური გავლენა შეიძლება ამ ყოველივეს ჰქონდეს საქართველოს კლიმატის პოლიტიკისა და ენერგეტიკულ რეფორმაზე. მით უმეტეს იმ ფონზე, როცა დეკარბონიზაციის მიზნების მიღწევის გარდა, სტრატეგიული პარტნიორობა და დიალოგი ევროკავშირისა და აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნების კლიმატის დღის წესრიგის მნიშვნელოვან მამოძრავებელ ფაქტორად რჩება. ურსულა ფონ დერ ლაიენი ევროკომისიის პრეზიდენტი წყარო: ევროკომისიის ვებგვერდი გზა მწვანე შეთანხმებამდე 2019 წლის დეკემბერში, გლობალური პანდემიის „ევროპული შტამის“ გავრცელებამდე რამდენიმე კვირით ადრე, კომუნიკაციის სახით ევროკომისიამ, ფაქტობრივად, მეორე ინდუსტრიული რევოლუცია - „ევროპის მწვანე შეთანხმება“ დააანონსა. იგი მალევე იქცა ახალი მსოფლიო წესრიგის მკვლევართა და სხვა სუბიექტთა ყურადღების ცენტრში, რადგან შეთანხმება არა მხოლოდ კლიმატისა და ენერგეტიკის განვითარების ახალ ფაზას ქმნიდა, არამედ ეკონომიკურ ტრანსფორმაციას, ეკოაზროვნების სრულიად ახალ წესრიგს მოასწავებდა. მისი შინაარსი იმაში მდგომარეობდა, რომ მომდევნო სამი ათწლეულის მიწურულს ევროპა ბოლომდე იტყოდა უარს ნახშირბადზე და ტრადიციულ ენერგორესურსებს გარემოზე მხოლოდ მინიმალური ზემოქმედებით განახლებადი, ალტერნატიული წყაროებით ჩაანაცვლებდა. აშკარა იყო, რომ საქმე გვქონდა ევროკავშირის უახლეს დეკარბონიზაციის გეგმასთან - „ნახშირბად-ნეიტრალურობის“ ამბიციასთან, რომელიც მიზნად ისახავდა ევროპის კონტინენტის გარდაქმნას სამართლიან, თანამედროვე, რესურსების მიმართ ეფექტურ და კონკურენტული ეკონომიკის მქონე საზოგადოებად. საგულისხმოა, რომ 2020 წლის ივლისში ევროპის მწვანე შეთანხმება ე.წ. „აღდგენის გეგმით“ (NextGenerationEU) გამყარდა, რამაც ყველა შეკითხვა მოხსნა მწვანე შეთანხმების მიზნების კოვიდ-პანდემიისთან გამკლავების მოსალოდნელ კომპრომისთან დაკავშირებით. აღნიშნული ამბიცია ერთბაშად არ აღმოცენებულა. იგი ევროკავშირის კლიმატის ცვლილების წინააღმდეგ ბრძოლის მრავალწლიანი თანმიმდევრული პოლიტიკის შედეგია, რათა დედამიწაზე საშუალო ტემპერატურის მატებამ პრეინდუსტრიულ პერიოდთან შედარებით ორ გრადუსს არ გადააჭარბოს და სასურველ ზღვრულ ნიშნულად 1,5-გრადუსიანი ზრდა შეინარჩუნოს. ამ ბრძოლაში ევროკავშირი აქტიურად 90-იანი წლებიდან ჩაერთო, რაც, მათი მხრიდან, თავდაპირველად, გაეროს ეგიდით მოქმედი კლიმატის ცვლილებების სამთავრობათაშორისო საბჭოს (IPCC) პროცესებში ჩართვით გამოიხატა. ამავე პერიოდში ევროპის გაერთიანებამ შეიძინა მნიშვნელოვანი გამოცდილება სათბურის აირების მონიტორინგისა და ანგარიშგების საკითხებში და დაიწყო განახლებადი ენერგიის და ენერგოეფექტური მიდგომების განსაკუთრებული პოპულარიზაცია. 1986 წელს ევროპის საკანონმდებლო სივრცეში გაჩნდა ალტერნატიული ენერგიის პირველი მითითება, როდესაც ევროპის საბჭომ მიიღო რეზოლუცია, სადაც ის საუბრობდა კონვენციური ენერგეტიკული რესურსების განახლებადი ენერგიით ჩანაცვლების შესახებ. კიდევ უფრო კონკრეტული ნაბიჯები მოგვიანებით გადაიდგა და 1996 წელს ევროკომისიამ მწვანე ფურცელი მიიღო სახელწოდებით: „მომავლის ენერგია: ენერგეტიკის განახლებადი წყაროები.“ 1997 წელს მწვანე ფურცელს თეთრიც დაემატა და შედეგად ევროკავშირის განახლებადი ენერგიის პირველი საპილოტე სამოქმედო გეგმაც მომზადდა. ძირეული გარდატეხა, ამ მხრივ, მაინც 2008 წელს „2020 სტრატეგიის“ დოკუმენტის მიღებას უკავშირდება, რომელმაც დღემდე აქტუალური ევროპული ენერგეტიკული მისწრაფება წარმოადგინა. დოკუმენტში აისახა ევროკავშირის პირველი გრძელვადიანი ხედვა დაბალნახშირბადიანი ენერგეტიკული ეკონომიკის განვითარებისათვის და განსაზღვრა 2020 წლისთვის მისაღწევი სავალდებულო სამიზნე მაჩვენებლები სათბურის გაზების ემისიების შემცირების, განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტურობის მიმართულებით. მოგვიანებით, 2015 წელს ევროკავშირმა, გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნების მიღების კვალდაკვალ, წარმოდგენილი სტრატეგია კიდევ უფრო ამბიციური „2030 სტრატეგიით“ ჩაანაცვლა, რითაც, ერთი მხრივ, 2020 წლისთვის სამიზნე მაჩვენებლების სრულად მიღწევით მოიწონა თავი და მეორე მხრივ გაცილებით უფრო ამბიციური გახადა მისი „სამმაგი“ 2030 წლამდე მისაღწევი მიზანი. გარდა სტრატეგიული ხედვისა, აღნიშნული სტრატეგია, რომელიც ლიტერატურაში სუფთა ენერგიის, ანუ მეოთხე ენერგეტიკულ პაკეტის სახელწოდებითაა ცნობილი, ინსტიტუციური ნოვაციებითაც გამოირჩევა და კლიმატისა და ენერგეტიკის სფეროების ინტეგრირებული მართვის ერთიან სისტემასაც ქმნის. ამ უკანასკნელის მისაღწევად, მმართველობის რეგულაციის ფარგლებში ევროკავშირი წევრ სახელმწიფოებს კლიმატისა და ენერგეტიკის ერთიანი ეროვნული გეგმის (NECP) წარდგენასაც ავალდებულებს, რაც სექტორის ყოვლისმომცველი განვითარების (holistic approach) საფუძველი და ახალი ერთობლივი კლიმატ-ენერგეტიკული მმართველობის სქემაა. მწვანე შეთანხმება და მისი თანამდევი პროცესი მწვანე ენერგეტიკული განვითარების ასეთი დინამიკის ფონზე, მოულოდნელი აღარაა ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების მიერ მწვანე გარიგებაზე შეთანხმება. გარიგება მისი არსით სრულიად უნიკალური, უპრეცედენტო, სოციალურ-ეკონომიკური (და არა მხოლოდ გარემოსდაცვითი) მოვლენაა. იგი 2050 წლისთვის ევროპის კონტინენტზე კლიმატ-ნეიტრალურობის მიღწევას და ეკონომიკის ძირეულ ტრანსფორმაციას ითვალისწინებს, რაც ხელშემკვრელი ქვეყნებისა და სამეზობლო რეგიონების მასშტაბით რისკებსა და შესაძლებლობებს შორის გონივრულ ბალანსს მოითხოვს. ფორმალური გაგებით, მწვანე შეთანხმებას მბოჭავი სამართლებრივი ძალა არ აქვს. უფრო მეტიც, იგი არც რაიმე განსხვავებულ პოლიტიკურ ან ადმინისტრაციულ პროცესს ქმნის, არამედ, წარმოადგენს ევროკავშირის განახლებულ მიდგომას გაეროს 2030 წლის დღის წესრიგისა და მდგრადი განვითარების მიზნების მისაღწევად (UNGA, 2015). ის, როგორც ევროკავშირის ეკონომიკის სტაბილური მომავლისკენ გარდამქმნელი მექანიზმი, წინ წამოწევს გრძელვადიან ხედვას ისეთ სფეროებში, რომლებიც გადაჯაჭვულია მყარ ფინანსურ სქემებსა და ევროკავშირის კლიმატის ღონისძიებების საკვანძო პარამეტრებთან: ბიომრავალფეროვნება; საკვების მდგრადი სისტემები; მდგრადი სოფლის მეურნეობა; სუფთა ენერგია; მდგრადი ინდუსტრია; ჭკვიანი მობილური სისტემები; დაბინძურების აღმოფხვრა. იდეოლოგიური კუთხით, მწვანე შეთანხმება ძლიერი ევროპული პოლიტიკური ევროპული მოძრაობა და გაერთიანების ისტორიაში დეკარბონიზაციის ყველაზე მასშტაბური გეგმაა, რომლის მისაღწევად აუცილებელია უკვე ძალაში შესული სამართლებრივი აქტების იმპლემენტაცია, შესაძლო სამომავლო სცენარების გათვალისწინება და პოტენციური ახალი კანონმდებლობის შემუშავება, ანუ არსებული ჩარჩოს გადახედვა და განახლებული, უფრო ამბიციური სამართლებრივი სივრცის გამოჭედვა. ამის გათვალისწინებით 2021 წლის 28 ივნისს ევროკავშირმა დაასრულა რა ფორმალური ინსტიტუციური პროცედურები კომისიას, პარლამენტსა და საბჭოს შორის, რეგულაციის ფორმით (მუხლი 192 (1), TFEU) მიიღო ე.წ. „კანონთა კანონი“ (ფ. ტიმერმანსი) - ევროპის კლიმატის კანონი, რაც, უდავოდ, პარიზის შეთანხმების სულისკვეთების მატარებელი და მწვანე გარიგების ხერხემალია. საქმე ისაა, რომ კლიმატის კანონით საკანონმდებლო დონეზე მოწესრიგდა 2050 წლისთვის მისაღწევი სათბური აირების სუფთა-ნულოვანი ემისია და ამისთვის შესაბამისი ზომების გატარება. აღსანიშნავია, რომ კლიმატის კანონი წევრი სახელმწიფოებისთვის მბოჭავ სამართლებრივ გარემოს ქმნის კლიმატის სფეროს რეგულირების მიმართ მომავალი 30 წლის განმავლობაში და საჯარო ჩართულობის მაღალ სტანდარტსაც აწესებს (სამართლიანი ენერგო რეგულირების პრინციპი). მეტი კონკრეტიკისთვის, კანონის ტექსტის შესაბამისად, 2030 წლისთვის კიდევ უფრო ქმედითი ხდება „2030 სტრატეგიის“ მიერ თავდაპირველად წარმოდგენილი მაჩვენებელი (40 %) და იგი 55 %-ით აკანონებს (შუალედური მიზანი) კოლექტიურ დონეზე (ანუ ევროკავშირი-27) სათბურის ემისიების შემცირების სავალდებულო მიზანს. კანონი არ აზუსტებს 2040 წლის ემისიების შემცირების მაჩვენებელს და მისი გამოცხადების წლად 2023 წელს ასახელებს, რა დროსაც პარიზის ხელშეკრულების გლობალური გადახედვაა დაგეგმილი. რაც მთავარია, კანონი უკომპრომისოა ნულოვანი ემისიების მიზანთან მიმართებით. ასევე, მეტად მკაფიოა 2050 წლისთვის ევროპის კონტინენტის კლიმატ-ნეიტრალურობის სამართლებრივი დათქმა (მუხლი 1). მიუხედავად იმისა, რომ წმინდა სამართლებრივი თვალსაზრისით ევროპის კლიმატის კანონის აღსრულების კონტროლის სუსტი მექანიზმები შეინიშნება (მაგალითად გაწერილი არაა სასამართლოსადმი მიმართვის წესი), განსაკუთრებული აქცენტი კეთდება სოლიდარობისა და სამართლიანობის პრინციპზე - ანუ, იმაზე, რაც, ისედაც კლიმატის გლობალური პოლიტიკის საფუძველია და მანევრირების მაღალი შესაძლებლობით გამოირჩევა. რასაკვირველია, უმჯობესი იქნებოდა, თუკი კანონი აქცენტს არა კოლექტიურ, არამედ წევრი სახელმწიფოების ინდივიდუალურ პასუხისმგებლობაზე გააკეთებდა, თუმცა, ასეთ შემთხვევაში, ისიც მარტივად სავარაუდოა, რომ კანონპროექტის კომპრომისულ ვარიანტზე შეჯერება გაცილებით უფრო მეტ დროს, დანახარჯებსა და წინააღმდეგობას მოითხოვდა. „კანონთა კანონს“ თანამდევი კანონქვემდებარე ცვლილებებიც უნდა მოჰყოლოდა, რომელიც დასახულ მიზანს კონკრეტულ აქტივობებად გადმოთარგმნიდა. შედეგმაც არ დააყოვნა და კლიმატის კანონის მიღებიდან რამდენიმე დღეში ევროკომისიამ აქამდე უპრეცედენტო ამბიციის მქონე სამართლებრივი ცვლილებების პაკეტი - „Fit for 55“ წარმოადგინა. „Fit for 55“ არსებულ რვა სამართლებრივ აქტში ცვლილებისა და ხუთი ახალი იურიდიული თუ პოლიტიკის დოკუმენტის (13) მიღების პროექტია. ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებით საყურადღებოა განახლებადი ენერგიის წილის 40 % მდე ზრდა და ენერგოეფექტურობის ჯამური სამიზნე მაჩვენებლის შესამჩნევი მატება (36-39 %), ემისიებით ვაჭრობის სისტემის ცვლილება და ძალისხმევის გაზიარების რეგულაციის მიღება. ნოვაციათა შორისაა ნახშირბადის ფასის მექანიზმების შემუშავება (ე.წ. ნახშირბადის საზღვრის კორექტირების მექანიზმის რეგულაცია) და მწვანე წყალბადის პოპულარიზაციის ხელშეწყობა. ამ უკანასკნელთან მიმართებით უნდა ითქვას, რომ ევროკავშირმა (ასევე წამყვანმა ევროპულმა სახელმწიფოებმა - გერმანია, საფრანგეთი, ნიდერლანდები, ბელგია, პორტუგალია...) უკვე მიიღეს სტრატეგია. წყალბადის მიმართ გაცემული ავანსი მაღალია და მიჩნეულია, რომ იგი დეკარბონიზაციის მთავარი გასაღებია და ისეთი სექტორების დაბალნახშირბადიან განვითარების მიმართ (ინდუსტრიები, გრძელ მანძილზე მობილობა, ავიაცია, გათბობა-გაგრილება...), რომელთა ელექტრიფიკაცია, ამ ეტაპისთვის, წარმოუდგენელი ან რთულია. საბოლოო ჯამში მწვანე წყალბადი (და არა შავი, ნაცრისფერი ან ლურჯი) ისევდაისევ განახლებადი ენერგიით მარაგდება და ბუნებრივია, თუკი მისი განვითარების მხარდაჭერის სქემა ეროვნულ დონეებზე განახლებადი ენერგიის (ჰიდრო, მზე, ქარი...) წახალისების მექანიზმებს მიებმება. გავლენის შეფასება მწვანე ენერგო ტრანსფორმაციის ქართული გეზი ამ მომენტისთვის სულაც არ გამოიყურება უიმედოდ. ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებისა და ენერგეტიკული გაერთიანების წევრობით აღებული ვალდებულებების შესაბამისად საქართველოში ბოლო ორი წლის განმავლობაში მიღებულ იქნა რამდენიმე საკანონმდებლო ენერგეტიკული აქტი, მათ შორის დარგის მთავარი მარეგულირებელი კანონი და ნორმატიული დოკუმენტები განახლებადი ენერგიის და ენერგოეფექტურობის სფეროში. ქვეყანამ დამატებით კლიმატის სამოქმედო გეგმა და სტრატეგია წარადგინა, რამაც, გარდამტეხი როლი უნდა ითამაშოს ენერგოსექტორის რეფორმის საქმეში. ისმის კითხვა, რა დამატებით იმპულსებს შესძენს ამ პროცესს ევროპის მწვანე შეთანხმება? რამდენად პირდაპირი გავლენა აქვს ევროკავშირის კლიმატ-ენერგეტიკულ ევოლუციას და ხომ არ არის ნახშირბად-ნეიტრალიტეტის მოთხოვნა შესასრულებლად სავალდებულო საქართველოსთვის? არსებული მოცემულობით ევროპის მწვანე შეთანხმება სამართლებრივად არაპირდაპირი, თუმცა, საქართველოს მიმართ ძლიერი იდეოლოგიური ზემოქმედებით ხასიათდება. იგი განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებს ევროკავშირის პირობითობის პოლიტიკის განცდებზე, რის ფარგლებშიც ევროპის მოკავშირე ქვეყნები ნებაყოფლობით უშვებენ საკუთარ იურისდიქციაში ევროპის სამართლისა და პოლიტიკის დამკვიდრების შესაძლებლობას. ვინაიდან საქართველო ევროკავშირის წევრი სახელმწიფო არაა, მის შიდასახელმწიფოებრივ სამართლებრივ სისტემას ევროკავშირის რეგულაციები და დირექტივები, რომლებიც ევროკავშირის მწვანე შეთანხმების აღსრულებას ემსახურება (მათ შორის ზემოთ განხილული კლიმატის კანონი), ავტომატურად არ მიეყენება. თუმცა, აქვეა უკვე არსებული მექანიზმები, რომელსაც მწვანე შეთანხმების ეროვნულ დონეზე იმპლემენტაციის საქმეში მნიშნელოვანი წვლილი შეაქვს: ასოცირების ხელშეკრულება და ენერგეტიკული გაერთიანების ჩარჩო. ამ მხრივ, საქართველოს უკვე მოეთხოვება ორი კლიმატ-კლასიკური რეგულაციის იმპლემენტაცია ოზონის შრის დაცვის და ფტორირებული სათბურის აირების სფეროში და ევროპის მესამე ენერგეტიკული პაკეტის სამართლებრივ დოკუმენტთა ერთობლიობის შემოტანა. კიდევ უფრო მძლავრი ინსტრუმენტი, რომელიც სუფთა ენერგიის პაკეტის სახელწოდებითაა ცნობილი და რომლის საკანონმდებლო პროცედურები ევროპამ საბოლოოდ 2018 წლის დეკემბერში დაასრულა დღეის მოცემულობით საქართველოსთვის შესასრულებლად სავალდებულო არაა. აქვე, ისიც უნდა შეინიშნოს, რომ აქტიური საუბარი მიმდინარეობს მიმდინარე წელს პაკეტის დამტკიცების თაობაზე ენერგეტიკული გაერთიანების მინისტრთა საბჭოს მიერ. ასეთ შემთხვევაში იგი სავალდებულო გახდება ჩვენთვისაც, როგორც ენერგეტიკული გაერთიანების წევრი სახელმწიფო. ეს კი, ფაქტობრივად, ნიშნავს იმას, რომ საქართველოს შესაძლოა დროის უმოკლეს ვადაში მოუწიოს ევროკავშირის 2030 წლის სამიზნე მაჩვენებლების ეროვნულ დონეზე მიღება, რაც ურთულესი გამოწვევა იქნება. თუკი ამ ყოველივე უახლოეს წლებში „Fit for 55“ – ის მოთხოვნებიც დაემატა, შეუქცევადი გახდება მწვანე ტრანსფორმაციის დაჩქარებული ტემპი, რასაც ქვეყანა მომზადებული უნდა დახვდეს. ამისათვის, მხოლოდ ფორმალურ დონეზე, პოლიტიკის დოკუმენტების მიღება და საკანონმდებლო ინიციატივები საკმარისი არაა. საჭიროა რეგულაციებისა და სტანდარტების, განახლებადი ენერგიის ხარისხის ხელსაწყოების (მაგ. წარმოშობის, მწვანე სერთიფიკატი), სახელმწიფო შესყიდვების, ფასწარმოქმნის სხვა ინსტრუმენტების შემუშავება, რომლებიც რეალურს გახდის განახლებადი ენერგიის რეფორმას. ამას თუკი, ეტაპობრივად, ემისიებით ვაჭრობის სისტემის დანერგვა და ემისიების დაბეგვრის სტანდარტების დამკვიდრება მოჰყვება, სრულიად ახალი ფურცელი იქნება ქართული მწვანე ზრდის და განვითარების გზაზე. საქართველო არაა „ნახშირბად-ინტენსიური“ ქვეყანა. შესაბამისად დეკარბონიზაციის მიზნები შესაძლებლობად უნდა იქნეს დანახული და არა წინააღმდეგობად. ნებისმიერ შემთხვევაში, ამ პროცესში, გარდაუვალია, საზოგადოებრივი დისკუსიები, მოქალაქეთა ცნობიერების ამაღლება, დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობა და საჯარო ჩართულობა. ყოველივე ეს კი რეფორმის წარმატების საფუძველი იქნება. ცხადია, საერთაშორისო თანამეგობრობაც უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებს პროცესის წარმატებისთვის. აუცილებელია გაგრძელდეს ევროკავშირის და სხვა განვითარებითი თანამშრომლობის სტრუქტურების ორმხრივ და მრავალმხრივ ფორმატებში აქტიური მონაწილეობა, რაც არა მხოლოდ ტექნიკური დახმარების და საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარების მექანიზმს წარმოადგენს, არამედ მწვანე რეფორმის კურსის ერთ-ერთი ძირითადი განმსაზღვრელი ფაქტორია. აუცილებელია, აქცენტი გაკეთდეს ამ რეფორმის ახალ ევროპულ ფინანსურ მექანიზმებზე, როგორიცა, მაგალითისთვის, მრავალწლიანი ფინანსური ჩარჩოს (MFF) ფარგლებში მოქმედი სამეზობლოს, განვითარების და საერთაშორისო თანამშრომლობის ინსტრუმენტი (NDICI) და რომლის მოქმედების არეალი 2021-2027 წლებით შემოიფარგლება. საგულისხმოა, რომ იგი ანაცვლებს აქამდე არსებულ ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის ინსტრუმენტს (NDI) და მისი მთლიანი ბიუჯეტის 30 % გათვალისწინებულია კლიმატის ცვლილების რისკების შემსუბუქებაზე. მინიშნებები: *გაეროს კონვენციები: კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენცია, ბიომრავალფეროვნების შესახებ და გაეროს გაუდაბნოებასთან ბრძოლის შესახებ კონვენციები ძირითადი წყაროები: საქართველოს კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგია (2021), საქართველოსმთავრობა საქართველოს კანონი „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ.“ საქართველოს კანონი „განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ“ Samkharadze I. Changing Architecture of Georgian Renewable Energy Normative System: The Dos and Don’ts from the European Union, European Energy and Environmental Law Review, https://kluwerlawonline.com/journalarticle/European+Energy+and+Environmental+Law+Review/30.2/EELR2021010 CEPS, https://www.ceps.eu/fit-for-55-is-the-european-green-deal-really-leaving-no-one-behind/?mc_cid=41087524c4&mc_eid=f1ff173227 EU Green Deal, https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en EU Climate Law, https://ec.europa.eu/clima/policies/eu-climate-action/law_en Global Europe: Neighbourhood, Development and International Cooperation Instrument, https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/find-funding/eu-funding-programmes/global-europe-neighbourhood-development-and-international-cooperation-instrument_en.

„21-ე საუკუნის ყველაზე დიდი საშიშროება გლობალური ჯანმრთელობისთვის“ - ასე განმარტავს კლიმატის ცვლილებას ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია და მოუწოდებს ქვეყნებს, დაიცვან თავიანთი მოქალაქეების ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა კლიმატის ცვლილებისგან გამოწვეული საფრთხეებისგან. და მაინც, რა გავლენა აქვს კლიმატის ცვლილებას ადამიანის ჯანმრთელობაზე? საკითხი, რომელიც კლიმატის ცვლილებას და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მის ზემოქმედებას ეხება, ახალი სულაც არ არის. ჯერ კიდევ ჩვენს წ.აღ. ჰიპოკრატე მოგზაურ ექიმებს ურჩევდა: „... მათ ვისაც სურს, სათანადოდ შეისწავლონ მედიცინა, პირველ რიგში წელიწადის დროებს და თითოეული მათგანის ზემოქმედებას უნდა გაეცნონ....ასე მაგალითად, ქარი, სიცხე და სიცივე, რომელიც ყველა ქვეყნისთვის დამახასიათებელია, სრულიად თავისებურია თითოეული ადგილისათვის...“. უკანასკნელი 50 წლის განმავლობაში, ინტენსიურმა ინდუსტრიალიზაციამ და ადამიანის საქმიანობამ - განსაკუთრებით წიაღისეული საწვავის გამოყენებამ - უპრეცენდენტო რაოდენობის სათბურის აირების გაფრქვევა გამოიწვია ატმოსფეროში და გავლენა იქონია გლობალურ კლიმატზე. 1850 წლიდან მოყოლებული, ყოველი სამი ათეული წელი, წინა სამ ათეულ წელთან შედარებით უფრო მეტად თბილია და კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელის (IPCC) 2021 წლის მეექვსე შეფასების ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ადამიანის საქმიანობის შედეგად გაფრქვეული სათბურის აირების ემისიები პასუხისმგებელია დაახ. 1.1°C დათბობაზე 1850-1900 წლიდან დღემდე. მიუხედავად იმისა, რომ გლობალურმა დათბობამ მსოფლიოს ზოგიერთ რეგიონს გარკვეული სახის სარგებელი მოუტანა (მაგ.: ზამთრის კლიმატთან ასოცირებული ნაკლები გარდაცვალება, საკვების წარმოების გაზრდა კონკრეტულ ადგილებში და ა.შ.), საერთო ჯამში, კლიმატის ცვლილება უარყოფითად აისახება ადამიანის ჯანმრთელობაზე და ისეთ სოციალურ და გარემო ფაქტორებზე მოქმედებს, როგორიცაა: სუფთა ჰაერი, უსაფრთხო სასმელი წყალი, საკმარისი საკვები და უსაფრთხო საცხოვრებელი. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, ადამიანის ჯანმრთელობაზე განსაკუთრებულად კლიმატის ცვლილებასთან ასოცირებული სამი ძირითადი დამახასიათებელი მოვლენა ახდენს გავლენას. კერძოდ: ექსტრემალურად მაღალი ტემპერატურა (თბური ტალღები) ექსტრემალურად მაღალი ტემპერატურა, რომელიც შეიძლება რამდენიმე დღე გაგრძელდეს, უშუალოდ ზრდის გულ-სისხლძაღვთა და რესპირატორული დაავადებებით გამოწვეულ სიკვდილიანობას, განსაკუთრებით ასაკოვან ადამიანებში. მაგალითად, 2003 წელს ევროპაში დაფიქსირებული თბური ტალღების დროს, დააახლოებით, 70 000 ადამიანი გარდაიცვალა. გარდა სიკვდილიანობისა, მაღალი ტემპერატურის პერიოდში, ატმოსფერულ ჰაერში ოზონისა და სხვა დამაბინძურებლების კონცენტრაციის მომატებამ, შესაძლებელია გულ-სისხლძარღვთა და სასუნთქი გზების დაავადებების გამწვავებას ან/და განვითარებას შეუწყოს ხელი. ბუნებრივი კატასტროფები გასული საუკუნის 60-იანი წლებიდან მოყოლებული, ბუნებრივი კატასტროფების რიცხვი გასამმაგებულია და ყოველწლიურად, 60 000-ზე მეტი ადამიანის გარდაცვალების მიზეზი ხდება. ზღვის დონის მატება და ამინდის ექსტრემალური პირობები, არამხოლოდ საცხოვრებლებს ანადგურებს, არამედ სამედიცინო დაწესებულებებს და სხვა აუცილებელ მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობასაც აფერხებს, რაც ხშირ შემთხვევაში ეკო-მიგრაციისა და ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული არაერთი რისკ-ფაქტორის აღმოცენებას უწყობს ხელს. მაგალითად: ჭარბი ნალექების გამო, შესაძლებელია სასმელ წყალზე ხელმისაწვდომობა შეფერხდეს, რაც პირდაპირ აისახება ჰიგიენაზე და დიარეული დაავადებების განვითარების რისკზე; გახშირებული წყალდიდობების შედეგად, მოსალოდნელია წყლის მომარაგების მილების დაზიანება და ინფექციურ დაავადებათა ეპიდ-აფეთქება; ტემპერატურის ზრდა და ცვალებადი ნალექი, მსოფლიოს ზოგიერთ რეგიონში საკვების წარმოების შემცირებას გამოიწვევს, შედეგად კი საკვების ნაკლებობით გამოწვეული სიკვდილობა გაიზრდება, რაც ამ ეტაპისთვის, ყოველწლიურად 3.1 მილიონი ადამიანის გარდაცვალების მიზეზია. შეცვლილი ინფექციური ფონი კლიმატური პირობები დიდი გავლენას ახდენს წყლისმიერ და ტრანსმისიულ დაავადებებზე. კლიმატის ცვლილებებმა შესაძლებელია გაახანგრძლივოს ტრანმისიული დაავადებების სეზონი ან/და შეცვალოს ამ დაავადებების გეოგრაფიული არეალი. მაგალითად, ჰაერის ტემპერატურა და ტენიანობა, მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მალარიის გადამტანი მწერის სასიცოცხლო ციკლზე და თუკი, მწერის არსებობისთვის ხელსაყრელი კლიმატი ჩამოყალიბდა, ინფექციური პათოლოგია მარტივად გავრცელდება. კლიმატური პირობებისადმი მგრნობიარეა დენგეს ცხელების გამომწვევი Aedes კოღოც და არსებული კვლევების საფუძველზე, აღნიშნული დაავადების რიცხვის ზრდას ვარაუდობენ. მნიშვნელოვანი ფაქტები: კლიმატის ცვლილება გავლენას ახდენს ჯანმრთელობის სოციალურ და გარემო ფაქტორებზე, როგორიცაა: სუფთა ჰაერი, უსაფრთხო სასმელი წყალი, საკმარისი საკვები და უსაფრთხო საცხოვრებელი; 2030-2050 წლებში მოსალოდნელია, რომ კლიმატის ცვლილება ყოველწლიურად დამატებით, დაახლოებით, 250 000 სიკვდილის შემთხვევას გამოიწვევს თბური ტალღების ექსპოზიციის, დიარეის, მალარიის და საკვების ნაკლებობის გამო; 2030 წლისათვის, ჯანმრთელობაზე მიყენებული პირდაპირი ზარალი (იმ ხარჯების გამოკლებით, რაც ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ ისეთ სექტორებზე მოდის, როგორიცაა სოფლის მეურნეობა, წყალი და სანიტარია) ყოველწლიურად 2-4 მლრდ აშშ დოლარად არის შეფასებული; ჯანდაცვის სუსტი ინფრასტრუქტურის მქონე ტერიტორიები - ძირითადად განვითარებად ქვეყნებში - ყველაზე ნაკლებად შეძლებენ კლიმატის ცვლილებისგან წარმოქმნილ სირთულეებს გაუმკლავდნენ, სათანადო დახმარების გარეშე. კლიმატური ცვლილებების ჯანმრთელობაზე ზემოქმედების შეფასება შესაძლოა მხოლოდ მიახლოებითი იყოს. თუმცა, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით (გათვლებით), 2030-2050 წლებში ყოველწლიურად მოსალოდნელია: 38 000 ხანდაზმული ადამიანის გარდაცვალება თბურ ტალღებთან ექსპოზიციის გამო; 48 000 - დიარეის და 60 000 - მალარიის გამო; ხოლო 95 000 ახალშობილის გარდაცვალება - მოსალოდნელი საკვების ნაკლებობისგან. რისკის ქვეშ არის მთელი მსოფლიოს მოსახლეობა: ადამიანები, რომლებიც ცხოვრობენ სანაპირო რეგიონებში, პატარა კუნძულებზე, მეგა ქალაქებში, მაღალმთიან და პოლარულ რეგიონებში. თუმცა, კლიმატის ცვლილებისადმი განსაკუთრებით მოწყვლად ჯგუფებს მიეკუთვნებიან: ბავშვები, მოხუცები და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირები. იმისათვის, რომ მინიმუმამდე იქნას დაყვანილი კლიმატის ცვლილების გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე, მნიშვნელოვანია უწყვეტ რეჟიმში ხდებოდეს ჯანმრთელობის რისკების შეფასება და სათანადო პოლიტიკის შემუშავება როგორც ადგილობრივ, ისე საერთაშორისო დონეზე. COVID-19 პანდემიით გამოწვეულმა რეალობამ, კიდევ ერთხელ დაგვანახა, რომ ჯანმრთელობა უნდა იყოს ყველა პოლიტიკის შემადგენელი ნაწილი და რომ, ფულის დაზოგვა გარემოს დაცვის, საგანგებო სიტუაციებზე მზადყოფნის, ჯანდაცვის სისტემების და სოციალური დაცვის პაკეტების უგულვებელყოფით, სულაც არ აღმოჩნდა საუკეთესო არჩევანი ეკონომიკისათვის - მსოფლიოს ბევრად უფრო ძვირის გადახდა უწევს დღეს. ცხადია, კიდევ ერთ, COVID-19 პანდემიის მასშტაბის კატასტროფას, რომელიც შესაძლებელია გარემოს დაზიანებით ან/და კლიმატის ცვლილებით იქნას გამოწვეული, მსოფლიო ვერ გადაიტანს და სწორედ ამიტომ, მთავრობებმა, პოლიტიკის შემქმნელებმა, ადგილობრივმა და საერთაშორისო გადაწყვეტილების მიმღებმა პირებმა, უნდა აიღონ პასუხისმგებლობა კლიმატის ცვლილების შერბილების, კლიმატის ცვლილების მიმართ ადაპტაციისა და ჯანსაღი/მწვანე გარემოს უზრუნველსაყოფად, რათა რაც შეიძლება მეტი თანა-სარგებელი ნახოს ჯანდაცვის სისტემამ. გამოყენებული წყაროები: 1. CLIMATE CHANGE AND HEALTH FACT SHEETS, WHO https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health 2. FAST FACTS ON CLIMATE AND HEALTH - https://cdn.who.int/media/docs/default-source/climate-change/fast-facts-on-climate-and-health.pdf?sfvrsn=157ecd81_5 3. Airs, Waters, and Places: A Climate Change Series https://www.hsph.harvard.edu/magazine/magazine_article/airs-waters-and-places-a-climate-change-series/ 4. WHO MANIFESTO FOR A HEALTHY RECOVERY FROM COVID-19 https://www.who.int/publications/i/item/who-manifesto-healthy-recovery-covid19 5. TEN THREATS TO GLOBAL HEALTH https://www.who.int/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019

კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო რეჟიმი ეწოდება გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის რეჟიმს. შესაბამისად, ეს სტატია შეეხება ამ რეჟიმის ოფიციალურად დაწყებასა და განვითარებას. გლობალური საპასუხო მოქმედების ინიცირება ოფიციალურად გაეროს გენერალური ასამბლეის (UNGA) მიერ, 1990 წელს მოხდა, კლიმატის ცვლილების მეორე მსოფლიო კონფერენციის შედეგებსა და კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელის (IPCC) პირველი შეფასების ანგარიშზე დაყრდნობით. UNGA-მ წამოიწყო ოფიციალური მოლაპარაკებები ეფექტური ინსტრუმენტის შესაქმნელად, „ეფექტური ჩარჩო კლიმატის ცვლილების კონვენციის შესახებ, რომელიც შეიცავს მართებულ და შესაფერის ვალდებულებებს“.[1] მოლაპარაკებების პროცესის პროდუქტი იყო კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო რეჟიმის პირველი საერთაშორისო ხელშეკრულება, გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენცია (UNFCCC). პროფ. ჰენრი შუს შეფასებით: "კონვენცია არის უკბილო, ვინაიდან მოლაპარაკებების პროცესში, 1991-1992 წლებში, ამერიკამ შეასრულა დენტისტის როლი."[2] თუმცა აღსანიშნავია, რომ „ჩარჩო-ოქმი“ მიდგომა ("framework convention-protocol" approach) მიზანმიმართულად შეირჩა, ვინაიდან შექმნილიყო ერთგვარი პროცედურა და არქიტექტურა სამომავლოდ რეჟიმის, წესების, შინაარსობრივი ვალდებულებების განსავითარებლად, რომლებიც სამეცნიერო მტკიცებულებებთან, მონაცემებთან და პოლიტიკურ ნებასთან ერთად და მის პარალელურად განვითარდებოდა.[3] კონვენცია ჰყოფს ქვეყნებს შემდეგნაირად: დანართ I-ში შესული ქვეყნები (იმ დროისათვის ინდუსტრიული ქვეყნები), დანართ I-ში არშესული ქვეყნები (ქვეყნები, რომლებიც არ არიან პირველ დანართში) და დანართი II-ში შესული ქვეყნები (ქვეყნებმა, რომლებმა უნდა უზრუნველყონ ფინანსური დახმარება). ხელშეკრულება ხელმოსაწერად გაიხსნა 1992 წელს, რიოს დედამიწის სამიტზე. ხელშეკრულება ძალაში შევიდა 1994 წელს. ცენტრში ანგელა მერკელი, გერმანიის იმდროინდელი გარემოს, ბუნების კონსერვაციის და ბირთვული უსაფრთხოების მინისტრი, მხარეთა პირველი კონფერენცია, ბერლინი, გერმანია, 1995 წელი. ფოტოს წყარო[4] კლიმატის ცვლილების რეჟიმის მეორე სამართლებრივი ძალის მქონე ხელშეკრულება არის კიოტოს ოქმი, რომელიც 1997 წელს მიიღეს, თუმცა ძალაში შევიდა მხოლოდ 2004 წელს, რუსეთის მიერ რატიფიკაციის შემდეგ.[5] კიოტოს ოქმს აქვს „ზემოდან-ქვემოთ მიდგომა“ და ავალდებულებს მხოლოდ UNFCCC პირველი დანართის I ქვეყნებს ოქმის „B“ დანართის მიხედვით შეამცირონ მათზე განსაზღვრული ემისიები.[6] სამწუხაროდ, მეორე სავალდებულო პერიოდი (2013-2020) ძალაში ვერ შევიდა, დანართის-I ქვეყნების მხრიდან ცვილილების ეროვნულ დონეზე „მიღების“ თავის შეკავების გამო. აშშ-ს იმდროინდელი ვიცე-პრეზიდენტი ალ გორიხელს ართმევს იაპონიის იმდროინდელ პრემიერ მინისტრს რიტარო ჰაშიმოტოს, მხარეთა მესამე კონფერენცია, კიოტო, იაპონია, 1997 წელი. ფოტოს წყარო [7] საერთაშორისო საზოგადოებას მოლოდინი ჰქონდა, რომ რეჟიმი მესამე სამართლებრივ ხელშეკრულებას მიიღებდა 2009 წელს კოპენჰაგენში. თუმცა კოპენჰაგენის მოლაპარაკებებმა მოლოდინი ვერ გაამართლეს და მხოლოდ გაურკვეველი სტატუსის, პოლიტიკური შეთანხმების ე.წ. „კოპენჰაგენის შეთანხმება“ მიღება შეძლო, რომელიც იმავე წელს არ აისახა მხარეთა კონფერენციის (COP) გადაწყვეტილებაში.[8] მთავარი დამაბრკოლებელი იყო დიდი განვითარებადი ქვეყნებისგან თავის შეკავება. კოპენჰაგენის შეთანხმების მთავარი ელემენტები შემდეგი წლის COP-ის გადაწყვეტილებაში აისახა - სახელად „კანკუნის შეთანხმებები“. გამორჩეულია, „ქვემოდან-ზემოთ“ მიდგომა და 2 გრადუსიანი ტემპერატურის მიზანი.[9] გადაწყვეტილების მიხედვით, განვითარებული ქვეყნები წარადგენდნენ (არა-სავალდებულო) ეკონომიკის მასშტაბით ემისიების შემცირების მიზნებს, გააძლიერებდნენ ანგარიშგებას და შეიმუშავებდნენ დაბალემისიიან სტრატეგიებსა და გეგმებს, ხოლო განვითარებადი ქვეყნები წარადგენდნენ ეროვნულად მისაღები სათბურის აირების შემცირების ღონისძიებებს (NAMA), რომელიც საერთაშორისო მხარდაჭერისა და ფინანსური დახმარების საგანი იქნებოდა.[10] მსოფლიო ლიდერები კოპენჰაგენის მხარეთა მე-15 კონფერენციისას, კოპენაგენი, დანია, 2009 წელი. ფოტოს წყარო[11] აღსანიშნავია, კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო ხელშეკრულებების მოლაპარაკებებისა და გადაწყვეტილების მიღების ძირითადი მიზეზები და სიძნელეები:[12] პირველი, კლიმატის ცვლილება შეეხება სახელმწიფოს ეკონომიკის აბსოლუტურად ყველა სფეროს და თავად სუვერენული სახელმწიფოს ავტონომიას და მართველობის სფეროებს. მეორე, სახელმწიფოებს აქვთ განსხვავებული ინტერესები, პრიორიტეტები, პერსპექტივები, განვითარების დონე და რთულია კონსესუსის მიღწევა (UNFCCC-ის რეჟიმში გადაწყვეტილებების მიღება კონსესუსის გზით ხდება).[13] მესამე, კლიმატის ცვლილების შერბილების ღონისძიებები მოითხოვს საკმაოდ დიდ ინვესტიციას მოკლე პერიოდში და მისი შედეგები, სათბურის აირების სტაბილიზაცია, ან საერთოდ არ ჩანს, ან დიდი ხნის შემდეგ ჩანს. შესაბამისად, გადაწყვეტილებების მიმღებებისთვის მიმზიდველად არ ითვლება. 2011 წელს, UNFCCC-მ დურბანის COP-ის დროს დააინიცირა და მანდატი მისცა დურბანის პლატფორმას გაძლიერებული მოქმედების შესახებ (the Durban Platform for Enhanced Action) (ADP) განევითარებინა "ოქმი, სხვა სამართლებრივი ინსტრუმენტი, ან სამართლებრივი ძალის მქონე შეთანხმების შედეგი, კონვენციის ქვეშ და ყველა მხარისათვის.“[14] წლების განმავლობაში ADP-ს გადაწყვეტილება არ მიუღია სამართლებრივი ფორმასთან დაკავშირებით, იმართებოდა ინტენსიური დებატები ამ თემაზე და მხარეებს ჰქონდათ აზრთა სხვადასხვაობა. რიგი სახელმწიფოებისათვის სამართლებრივი ფორმა და ძალა იყო არსებითად მნიშვნელოვანი, ვინაიდან ზოგადად მხარეები უფრო სერიოზულად იღებენ სამართლებრივ ვალდებულებებს, ვიდრე პოლიტიკურს. თუმცა, ამასაც აქვს თავისი სუსტი მხარე, ზოგჯერ ამან შეიძლება გამოიწვიოს ქვეყნის ნაკლები მონაწილეობა. [15] 2013 წელს, ვარშავის COP-მა მოიწვია მხარეები: „ყველა მხარემ მოახდინოს ინიცირება, ან გააძლიეროს ეროვნული მომზადება ეროვნულ დონეზე სავარაუდო წვლილის მოსამზადებლად, წვლილის სამართლებრივი ბუნების დათქმის და პრეიუდიციული ძალის გარეშე.“[16] 2015 წლის დასაწისში, ხელშეკრულების სამართლებრივ ფორმა იყო ნათელი. პოზიციების შერბილება გამოიწვია ძირითადად შემდეგმა ფაქტორებმა: პირველი, პოლიტიკური მომენტუმი მოამწიფა წლების განმავლობაში, განსაკუთრებით მოწყვლადი სახელმწიფოების მცდელობებმა. მეორე, ცნებამ „ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული“, რომელიც პირველად გამოჩნდა COP-19-ის გადაწყვეტილებაში ნათელი იყო, რომ უპირატესობას ანიჭებდა ქვეყნის სუვერენულობასა და ავტონომიას, პატივს სცემდა ეროვნულ გარემოებებს და თვით-დიფერენცირების შესაძლებლობას იძლეოდა.[17] მესამე, განსხვავება გამოიკვეთა ინსტრუმენტის სამართლებრივ ფორმასა და ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის სამართლებრივ ბუნებას შორის.[18] მეოთხე, დაბალ-ნახშირბადიანი ენერგია უფრო ხელმისაწვდომი გახდა. მეხუთე, წლების განმავლობაში სახელმწიფოებმა გამოიყენეს სხვადასხვა ორმხრივი და მრავალმხრივი არხები და პლატფორმები (მაგალითისთვის დიდი შვიდეული (G7), დიდი ოცეული (G20) და ა.შ.).[19] ასევე, აღსანიშნავია, პარიზის მოლაპარაკებების დროს სხვადასხვა მხარის გამოხატულად განსხვავებული ინტერესი: ჩინეთი, ინდოეთი, სამხრეთ აფრიკა, ბრაზილია თავიანთი ქვეყნების განვითარებაზე აქცენტირებდნენ, ნავთობის მწარმოებელი ქვეყნები თავისი ეკონომიკის სტაბილურობაზე, პატარა კუნძული სახლმწიფოები თავიანთ გადარჩენასა და არსებობას უსვამდნენ ხაზს,[20] ამერიკის პოზიციას კი ქვეყნის შიდა პოლიტიკა განსაზღვრავდა. ზოგადად, ამერიკა მხარს უჭერდა საერთაშორისო ხელშეკრულების მიღებას, თუმცა მას უნდოდა, რომ თავი აერიდებინა ისეთი ინსტრუმენტის მიღებისგან, რომელსაც დასჭირდებოდა იმ დროისათვის რესპუბლიკელებით დომინირებული სენატის თანხმობა.[21] ევროკავშირი (როგორც ყოველთვის) ლობირებდა ძლიერი სამართლებრივი ძალის მქონე ვალდებულებებსა და დებულებებს. შესაბამისად, მხარეთა განსხვავებულმა ინტერესებმა და პოზიციებმა განსაზღვრეს პარიზის შეთანხმების ამ სტრუქტურითა და შინაარსით მიღება, რომელსაც აქვს ჰიბრიდული მიდგომა სხვადასხვა საკითხზე: სავალდებულოობა, დებულებათა სიზუსტე/დეტალურობა, და დიფერენცირება.[22] როგორც პროფ. დანიელ ბოდანსკი ამბობს, პარიზში მხარეებმა მიაღწიეს შეთანხმებას, რომელიც არის „ოქროს შუალედი, რომელიც არც ისეთი ძლიერია (რომ გამხდარიყო მიუღებელი დიდი სახლმწიფოებისათვის) და არც ისეთი სუსტი (რომ არ იყოს ეფექტური).[23] მხარეთა 21-ე კონფერენცია, პარიზის შეთანხმების მიღების შემდეგ, პარიზი, საფრანგეთი, ფოტოს წყარო[24] 2018 წელს პარიზის შეთანხმების მხარეების კონფერენციაზე (CMA) მხარეებმა მიიღეს კატოვიცეს კლიმატის პაკეტი (ე.წ. პარიზის წესების წიგნი).[25] მისი მიღება წარმოადგენდა მნიშვნელოვან სიგნალს იმ დროის გეოპოლიტიკური კონტექსტის (აშშ-ს პრეზიდენტი იყო დონალდ ტრამპი და ტრამპის ადმინისტრაციის მიერ პარიზის შეთანხმებიდან გასვლა მოხდა) გათვალისწინებით და პარიზის შეთანხმებისადმი განგრძობადი პოლიტიკური მხარდაჭერის დემონსტრირებას.[26] თუმცა, მე-6 მუხლთან (ნებაყოფლობითი თანამშრომლობა) დაკავშირებული წესები ჯერ კიდევ არ არის მიღებული, შესაბამისად, თუ როგორ არის შესაძლებელი მხარეების მხრიდან სათბურის აირების შემცირება საერთაშორისო ნახშირბადის ბაზრებში მონაწილეობის გზით, დღემდე უცნობია.[27] მითითებული წყაროები: [1] UNGA Resolution 45/212 on Protection of Global Climate for Present and Future Generations of Mankind, მიღების თარიღი: 21 დეკემბერი 1990, ხელმისაწვდომია: https://undocs.org/en/A/RES/45/212, პარა. 1 [2] Henry Shue, "Subsistence Emissions and Luxury Emissions," Law & Policy 15, no. 1 (იანვარი 1993), გვ. 39 [3] Lavanya Rajamani, “The United Nations Framework Convention on Climate Change: a Framework Approach to Climate Change “ in “Encyclopedia of Environmental Law: Volume I Climate Change Law”, ed. Daniel A. Farber and Marjan Peeters, UK: Edward Elgar Publishing Limited, 2016, გვ. 206 [4] ფოტოს წყარო. ხელმისაწვდომია: https://unfccc.int/resource/bigpicture/ [5] Nick Paton Walsh, “Russian Vote Saves Kyoto Protocol”, The Guardian, ოქტომბერი 23, 2004, ხელმისაწვდომია: https://www.theguardian.com/world/2004/oct/23/society.russia [6] “Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change,” თარიღი: დეკემბერი 11, 1997, United Nations Treaty Series Online, registration no. 30822, ხელმისაწვდომია: https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=0800000280021a16&clang=_en, მუხლი 4.2 და 2 [7] ფოტოს წყარო. ხელმისაწვდომია: https://www.cfr.org/timeline/un-climate-talks [8] Daniel Bodansky, Junta Brunne, Lavanya Rajamani. Introduction to International Climate Change Law, Oxford: Oxford University Press, 2017, გვ. 110 [9] UNFCCC ვებგვერდი, Intro to Cancun Agreements”, ხელმისაწვდომია: https://unfccc.int/process/conferences/the-big-picture/milestones/the-cancun-agreements [10] UNFCCC ვებგვერდი, Mitigation Reducing and limiting greenhouse gas emissions in Cancum Agreements, ხელმისაწვდომია: https://unfccc.int/tools/cancun/mitigation/developed-country-emission-reduction-targets/index.html#c147 [11] ხელმისაწვდომია: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Barack_Obama_with_European_leaders_at_the_United_Nations_Climate_Change_Conference_in_Copenhagen.jpg [12] Robert Falkner. „The Paris Agreement and the new logic of international Climate Politics,” International Affairs 92, no. 5 (2016): გვ. 1109 [13] Daniel Bodansky, Junta Brunne., Lavanya Rajamani. Introduction to International Climate Change Law, Oxford: Oxford University Press, 2017, გვ. 3-4 [14] UNFCCC Decision 1/CP 17 Establishment of an Ad Hoc Working Group on the Durban Platform for Enhanced Action, COP of the UNFCCC, მიღების თარიღი: მარტი 15, 2012, ხელმისაწვდომია: https://unfccc.int/resource/docs/2011/cop17/eng/09a01.pdf პარა. 2 [15] Daniel Bodansky, "The Legal Character of the Paris Agreement," Review of European, Comparative & International Environmental Law 25, no. 2 (2016): გვ. 149 [16] UNFCCC Decision 1/CP.19 Further advancing the Durban Platform, COP19 of the UNFCCC,: 2.b. [17] UNFCCC Decision 1/CP.19 Further advancing the Durban Platform, COP of the UNFCCC, მიღების თარიღი: იანვარი 31, 2014, ხელმისაწვდომია: https://unfccc.int/sites/default/files/resource/docs/2013/cop19/eng/10a01.pdf, პარა. 1.b. [18] Lavanya Rajmani. "The 2015 Paris Agreement: Interplay Between Hard, Soft and Non-Obligations." Journal of Environmental Law, 2016, 28, 337–358, https://doi.org/10.1093/jel/eqw015, გვ. 341 [19] Ralph Bodle, Lena Donat, Matthias Duwe. "The Paris Agreement: Analysis, Assessment and Outlook." Carbon & Climate Law Review (CCLR) 2016, no. 1 (2016), გვ. 5 [20] Meinhard Doelle "The Paris Agreement: Historic Breakthrough or High Stakes Experiment." Climate Law 6, no. Issues 1-2 (2016): 1-20 გვ. 2 [21] Sebastian Oberthur, Ralph Bodle, "Legal Form and Nature of the Paris Outcome," Climate Law 6, no. Issues 1-2 (2016), გვ. 45 [22] Lavanya Rajamani, Daniel Bodansky. "The Paris Rulebook: Balancing International Prescriptiveness With National Discretion." International and Comparative Law Quarterly 68, no. 04 (2019), https://doi.org/10.1017/s0020589319000320. გვ. 1025 [23] Daniel Bodansky, "The Paris Climate Change Agreement: A New Hope," American Journal of International Law 110, no. 2 (აპრილი 2016): გვ. 289 [24] ფოტოს წყარო. ხელმისაწვდომია: https://www.flickr.com/photos/cop21/23595388112/in/album-72157661744003510/ [25] UNFCCC ვებგვერდი, The Katowice climate package: Making The Paris Agreement Work For All, ხელმისაწვდომია: https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/katowice-climate-package [26] Lavanya Rajamani, , Daniel Bodansky, "The Paris Rulebook: Balancing International Prescriptiveness With National Discretion." International and Comparative Law Quarterly 68, no. 04 (2019): 1023–40. https://doi.org/10.1017/s0020589319000320. გვ. 1024 [27] Kelley Kizzier, Kelly Levin and Mandy Rambharos, What You Need to Know About Article 6 of the Paris Agreement, თარიღი: დეკემბერი 02, 2019 ხელმისაწვდომია: https://www.wri.org/blog/2019/12/article-6-paris-agreement-what-you-need-to-know

კლიმატის ცვლილების ძირითადი საერთაშორისო ორგანიზაციები და ინსტრუმენტები კლიმატის ცვლილების მმართველობა არის პოლიცენტრული (Ostrom, 2009), თუმცა მისი გლობალური საპასუხო მოქმედებებისა და მიდგომების განსაზღვრაში მნიშვნელოვანი როლი აქვს კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო რეჟიმს, უფრო კონკრეტულად კი, გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის (UNFCCC) რეჟიმს. აღნიშნული საერთაშორისო რეჟიმი ვითარდება მოლაპარაკებების გზით და გადაწყვეტილებას იღებს კონსესუსით. რეჟიმის ხერხემალს კი წარმოადგენს სამართლებრივი ძალის მქონე კლიმატის ცვლილების სამი საერთაშორისო ხელშეკრულება, გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენცია, კიოტოს პროტოკოლი (ან ოქმი) და პარიზის შეთანხმება. რაც შეეხება კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორის პანელს (IPCC), დაარსებიდან დღემდე, რეგულარულად აფასებს კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებულ მეცნიერებას, კლიმატის ცვლილების ამჟამინდელ შედეგებსა და პროგნოზებს. მისი კვლევის შედეგები არის ავტორიტეტული და ინსტრუმენტული კლიმატის ცვლილების გლობალური საპასუხო მოქმედებებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილების მიღებისას (Fischlin, 2017). ნაკლებად განვითარებული და განვითარებადი ქვეყნებისათვის ფინანსური რესურსების მოძიება და დახმარება განსაკუთრებულ როლს თამაშობს კლიმატის ცვლილების წინააღმდეგ მიმართულ ძალისხმევაში. სხვა გლობალურ ფონდებთან ერთად, გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდი (GEF) და კლიმატის მწვანე ფონდი (GCF), ფინანსურად ეხმარებიან ნაკლებად განვითარებულ და განვითარებად ქვეყნებს კლიმატის ცვლილების შერბილების და კლიმატის ცვლილებასთან საადაპტაციო ზომების ეროვნულ დონეზე დაგეგმვასა და განხორციელებაში. ქვემოთ არის ჩამოთვლილი ძირითადი ინსტრუმენტები, თუმცა თითოეულ ორგანიზაციასა თუ ინსტრუმენტზე გაკეთდება შედარებით დეტალური სტატიები. კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელი (IPCC) IPCC შეიქმნა 1988 წელს მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაციისა (WMO) და გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამის მიერ (UNEP). IPCC-ს ამჟამად ჰყავს 195 წევრი ქვეყანა. ორგანიზაციის მთავარი მიზანია მთავრობებს მიაწოდოს კლიმატის ცვლილების შესახებ მეცნიერული ინფორმაცია, რაც მათ დაეხმარებათ კლიმატის ცვლილების პოლიტიკის ფორმულირებაში. IPCC-ის ანგარიშები განსაკუთრებულ როლს თამაშობს კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო მოლაპარაკებებში. ამჟამად, IPCC შედგება სამი სამუშაო და ერთი სპეციალური ჯგუფისგან. სამუშაო ჯგუფებია: I - კლიმატის ცვლილების საფუძველი - ფიზიკური მეცნიერებები; II - კლიმატის ცვლილების გავლენა, ადაპტაცია და მოწყვლადობა; III – კლიმატის ცვლილების შერბილება. რაც შეეხება სპეციალურ ჯგუფს, მისი მთავარი ამოცანაა ეროვნული ინვენტარიზაციის, სათბურის აირების დათვლისა და ანგარიშგებისთვის საჭირო მეთოდოლოგიის დადგენა და განახლება. აღნიშნულ ჯგუფებს ემსახურებათ ტექნიკური მხარდაჭერის განყოფილებები (TSU). 2007 წელს, IPCC-ის მიენიჭა ნობელის პრემია მშვიდობისდარგში, ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილების შესახებ ცოდნის გავრცელებისა და კლიმატის ცვლილების წინააღმდეგ მიმართული მოქმედებებისათვის საჭირო საფუძვლების დადგენაში შეტანილი წვლილისთვის. IPCC თავად არ ატარებს კვლევებს, არამედ ახდენს კლიმატის ცვლილების შესახებ სხვადასხვა ავტორიტეტული ექპერტების მიერ გამოქვეყნებული ნაშრომების, კვლევებისა და ცოდნის შეგროვებას, შეფასებას და დამუშავებას. როგორც უკვე აღინიშნა, IPCC აქვეყნებს ინვენტარიზაციისა და ანგარიშგების მეთოდოლოგიას, შეფასების, სინთეზურ და სპეციალურ ანგარიშებს. IPCC–ის ანგარიშები ძალიან ტექნიკური და მოცულობითია, ამიტომ შეფასების, სპეციალურ და სინთეზურ ანგარიშებს თან ახლავს „შეჯამება გადაწყვეტილებამიმღებთათვის“, რაც საფუძვლად ედება საჯარო და პოლიტიკურ განხილვებს. შემდეგი, ანუ მე-6 შეფასების ანგარიშები გამოქვეყნდება 2021 წლის ივლისსა და ოქტომბერში. საქართველო კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელის წევრი ქვეყანაა. გაეროს კლიმატის ცვლილების შესახებ ჩარჩო კონვენცია (UNFCCC) 1992 წლის ნოემბერში, ორ წლიანი მოლაპარაკებების შედეგად, გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ შექმნილმა მთავრობათაშორისმა მომლაპარაკებელმა კომიტეტმა მიიღო UNFCCC. კონვენცია ხელმოსაწერად გაიხსნა 1992 წლის 4 ივნისს, რიო დე ჟაინეროში, გაეროს გარემოსა და განვითარების კონფერენციაზე (ცნობილია როგორც „დედამიწის სამიტი“, „The Earth Summit“). კონვენცია ძალაში შევიდა 1994 წლის 21 მარტიდან. ამჟამად, კონვენციას 197 მონაწილე მხარე ჰყავს. UNFCCC არის საერთაშორისო კლიმატის ცვლილების რეჟიმის პირველი საერთაშორისო (სამართლებრივი) ხელშეკრულება. კონვენციის უმაღლეს ორგანოს წარმოადგენს „მხარეთა კონფერენცია“ (COP), რომელიც რეგულარულად განიხილავს კონვენციის განხორციელების საკითხებს და კონვენციასთან დაკავშირებულ ნებისმიერ სამართლებრივ დოკუმენტს, რომელიც შეიძლება მიიღოს მხარეთა კონფერენციამ. კონვენციის მიზანია, მხარეებმა მიაღწიონ ატმოსფეროში სათბურის აირების კონცენტრაციიის სტაბილიზაციას იმ დონეზე, რაც კლიმატის სისტემაზე საშიშ ანთროპოგენურ ზემოქმედებას შეაჩერებს. ასეთი დონე, მიღწეული უნდა იქნეს ეკოსისტემების კლიმატის ცვლილებასთან ბუნებრივი ადაპტაციისათვის საკმარის ვადებში, რაც, ასევე, იძლევა იმის საშუალებას, რომ საფრთხის ქვეშ არ დადგეს სურსათის წარმოება და მდგრადი ეკონომიკური განვითარება. კონვენცია მხარეებს ჰყოფს კატეგორიების მიხედვით: დანართ I-ში შესული ქვეყნები; დანართ I-ში არ შესული ქვეყნები; დანართ II -ში შესული ქვეყნები. დანართ I-ში შესულში იგულისხმებიანგანვითარებული/ინდუსტრიულიქვეყნები; დანართ I-ში არ შესული: - განვითარებადი/არაინდუსტრიულიქვეყნები, ხოლო დანართ II -ში შესული - განვითარებული ქვეყნებისკატეგორიას მიკუთვნებული კონვენციის მხარეები, რომლებიც უწევენ დახმარებასგანვითარებადიქვეყნების კლიმატის ცვლილების მიმართ განსაკუთრებით მოწყვლად მხარეებს. ​1994 წელს, საქართველო შეუერთდა კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციას, როგორც დანართ I-ში არშესული ქვეყანა. გაეროს კლიმატის ცვლილების შესახებ ჩარჩო კონვენციის კიოტოს ოქმი (პროტოკოლი) 1997 წლის 11 ნოემბერს, UNFCCC-ის მხარეთა მესამე კონფერენციამ (COP) მიიღო კიოტოს ოქმი (პროტოკოლი), კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო რეჟიმის მეორე საერთაშორისო (სამართლებრივ) ხელშეკრულება. კომპლექსური ძალაში შესვლის პროცედურის გამო, ოქმი ძალაში შევიდა მხოლოდ 2005 წლის 16 თებერვლიდან. ამჟამად, ოქმს 192 მონაწილე მხარე ჰყავს. UNFCCC-ის მხარეთა კონფერენცია შეასრულებს უმაღლესი ორგანოს, კიოტოს ოქმის მხარეთა სხდომის, ფუნქციას. ოქმის მიზანია, სათბურის აირების შემცირება და UNFCCC-ის მხოლოდ დანართ I-ში შესული სახელმწიფოებისათვის სათბურის აირების შემცირების ვალდებულების განსაზღვრა ოქმის დანართ „ბ“-ით დადგენილი ლიმიტების შესაბამისად. ოქმი ადგენს ლიმიტებს „საერთო, მაგრამ დიფერენცირებული პასუხისმგებლობის“ პრინციპზე დაყრდნობით. პირველი პერიოდისათვის, ოქმის მიზანი იყო, სათბურის აირების 2008-2012 წლებისათვის 1990 წლის დონის სრული ემისიების არანაკლებ 5%-ით შემცირება. მეორე პერიოდი განისაზღვრა 2012 წელს, მხარეთა მე-18 კონფერენციაზე დოჰაში. ოქმის მხარეებმა ცვლილება შეიტანეს გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის კიოტოს ოქმში. მეორე პერიოდისათვის, ოქმის მიზანია, 2013-2020 წლებში, 1990 წლის დონის სრული ემისიების არანაკლებ 18%-ით შემცირება. აღსანიშნავია, რომ „დოჰას ცვლილება“ ჯერ არ შესულა ძალაში. 1999 წელს, საქართველო შეუერთდა კიოტოს ოქმს, როგორც დანართ I-ში არშესული ქვეყანა. 2020 წელს, საქართველო შეუერთდა „გაეროს კლიმატის ცვლილებების ჩარჩო კონვენციის კიოტოს ოქმის დოჰას ცვლილებას“. კოპენჰაგენის შეთანხმება საერთაშორისო საზოგადოების მაღალი მოლოდინის მიუხედავად, 2009 წლის მხარეთა მე-15 კონფერენციაზე ვერ მოხდა კლიმატის ცვლილებს საერთაშორისო რეჟიმის მესამე საერთაშორისო (სამართლებრივი) ხელშეკრულების მიღება, თუმცა რიგმა განვითარებულმა ქვეყნებმა მოახერხეს პოლიტიკური შეთანხმების,- ე.წ. „კოპენჰაგენის შეთანხმების“ გაფორმება. შეთანხმების მიზანი იყო, სამართლიანობის საფუძველზე და გლობალური ტემპერატურის 2° C დონემდე ზრდის შეზღუდვის მიზნით, გლობალური ემისიების მკვეთრი შემცირება. კოპენჰაგენის შეთანხმების მთავარი ელემენტები შემდეგი წლის მხარეთა კონფერენციის გადაწყვეტილებაში აისახა (ცნობილია როგორც „კანუნის შეთანხმებები“). ამ ელემენტებიდან გამორჩეულია, „ქვემოდან-ზემოთ“ მიდგომა და 2° C ტემპერატურის მიზანი. თუმცა მსგავსად მხარეთა კონფერენციის ძირითადი გადაწყვეტილებებისა, ეს გადაწყვეტილებაც არ არის შესასრულებლად სავალდებულო ხასიათის. 2010 წელს საქართველო მიუერთდა პოლიტიკურ შეთანხმებას „კოპენჰაგენის შეთანხმება“ (აკორდი), როგორც განვითარებადი ქვეყანა და წარადგინა ეროვნულად მისაღები სათბურის აირების შემცირების ღონისძიებები (NAMA). პარიზის შეთანხმება 2015 წლის 12 დეკემბერს, UNFCCC-ის 21-ე მხარეთა კონფერენციამ მიიღო პარიზის შეთანხმება, კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო რეჟიმის მესამე საერთაშორისო (სამართლებრივ) ხელშეკრულება. ხელშეკრულება ძალაში შევიდა 2016 წლის 4 ნოემბრიდან. ამჟამად, ხელშეკრულებას ჰყავს 189 მხარე. UNFCCC-ის მხარეთა კონფერენცია ასრულებს უმაღლესი ორგანოს, პარიზის შეთანხმების მხარეთა სხდომის, ფუნქციას. შეთანხმების მიზნებია: 1. გლობალური საშუალო ტემპერატურის ზრდის 2° C შეზღუდვა, პრეინდუსტრიულ დონესთან შედარებით და ტემპერატურის ზრდის 1.5° C შეზღუდვის მცდელობა, პრეინდუსტრულ დონესთან შედარებით; 2. კლიმატის ცვლილების უარყოფით შედეგებთან ადაპტაციის უნარის გაზრდა და კლიმატის ცვლილების მიმართ მედეგობის და სათბურის აირების დაბალემისიიანი განვითარების უზრუნველყოფის ხელშეწყობა; 3. ფინანსური ნაკადების შესაბამისობის უზრუნველყოფა სათბურის აირების დაბალემისიიანი და კლიმატის ცვლილებისადმი მედეგი განვითარების გზებთან. 2017 წლის 21 თებერვლის დადგენილებით, საქართველოს მთავრობამ დაამტკიცა პარიზის შეთანხმება, ხოლო საქართველოსთვის შეთანხმება ძალაშია 2017 წლის 7 ივნისიდან. 2015 წელს, პარიზის 21-ე მხარეთა კონფერენციამდე, საქართველომ UNFCCC-ის სამდივნოში წარადგინა ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული სავარაუდო წვლილი (INDC), ხოლო 2021 წლის მაისში, საქართველომ წარადგინა განახლებული ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი. მდგრადი განვითარების მიზნები 2015 წლის 25 სექტემბერს, გაეროს სამიტზე, გენერალურმა ასამბლეამ მიიღო რეზოლუცია „მსოფლიოს გარდაქმნა: 2030 წლის დღის წესრიგი მდგრადი განვითარებისათვის“. მდგრადი განვითარების დღის წესრიგი შედგება 17 გლობალური მიზნისა და 169 ამოცანისგან. ინიციატივის მიზანი, სხვა საკითხებთან ერთად, არის მსოფლიოს ყველა ქვეყანაში ცხოვრების დონის ხარისხის ამაღლება, სიღარიბისა და შიმშილის აღმოფხვრა, კლიმატის ცვლილების წინააღმდეგ მიმართული ქმედებების გაძლიერება, ბუნებრივი რესურსების დაცვა, ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობა, გენდერულ და ზოგადად უთანასწორობის შემცირება, ბიომრავალფეროვნებისა და ეკოსისტემების დაცვა და შენარჩუნება, მდგრადი მშვიდობიანი და სამართლიანი საზოგადოების ჩამოყალიბება და ა.შ. საქართველოში 2016 წლიდანვე აქტიურად მიდის მუშაობა მდგრადი განვითარების მიზნების ნაციონალიზაციაზე. 2019 წლის 12 ნოემბრის განკარგულებით, საქართველოს მთავრობამ მოიწონა „მდგრადი განვითარების მიზნების ეროვნული დოკუმენტი“. 2016 წელს, საქართველომ პირველად წარადგინა ეროვნული ნებაყოფლობითი ანგარიში, ხოლო 2020 წელს - მეორე. აღნიშნული წყაროები: Ostrom, 2009: Elinor Ostrom, A Polycentric Approach for Coping with Climate Change, World Bank Policy Research Working Paper No. 5095, 1 ოქტომბერი 2009 Fischlin, 2017: Andreas Fischlin. Background and Role of Science in Daniel R Klein, María Pía Carazo, Meinhard Doelle, Jane Bulmer, and Andrew Higham. The Paris Agreement on Climate Change: Analysis and Commentary. Oxford: Oxford University Press, 2017. გვ. 8 Piñon, Gray, Tarasofsky, 2016: Carlarne Cinnamon Piñon, Kevin R. Gray, and Richard G. Tarasofsky. International Climate Change Law: Mapping the Field in The Oxford Handbook of International Climate Change Law. Oxford: Oxford University Press, 2016, გვ. 4